Przeniesienie i przeciwprzeniesienie
Przeniesienie uznawane jest za obszar, w którym rozgrywają się wszystkie podstawowe problemy w analizie pacjenta. Przeciwprzeniesienie to zespół nieświadomych reakcji analityka w stosunku do osoby analizowanej, a w szczególności do jej przeniesienia.
Przeniesienie:
W psychoanalizie jest to proces polegający na aktualizowaniu się nieświadomych pragnień wobec pewnych obiektów w pewnego typu relacjach z nimi, przede wszystkim w relacji analitycznej (terapeutycznej). Chodzi tu o powtórzenie dziecięcych wzorców, które przeżywane są tak, jakby odnosiły się do teraźniejszości.
To, co psychoanalitycy nazywają ogólnie przeniesieniem, dotyczy zwykle przeniesienia podczas leczenia. W klasycznym rozumieniu, przeniesienie uznawane jest za obszar, w którym rozgrywają się wszystkie podstawowe problemy w analizie pacjenta.
„Ustanowienie przeniesienia, sposoby jego przejawiania się, jego interpretacja i rozwiązanie tworzą to, co charakteryzuje leczenie psychoanalityczne”.
(za: J. Laplanche, J.-B. Pontalis, 1996)
Przeciwprzeniesienie:
W klasycznym, węższym ujęciu, przeciwprzeniesienie to zespół nieświadomych reakcji analityka w stosunku do osoby analizowanej, a w szczególności do jej przeniesienia (za: J. Laplanche, J.-B. Pontalis, 1996). W szerszym ujęciu, „totalistycznym”, przeciwprzeniesienie stanowią wszystkie emocjonalne reakcje terapeuty wobec pacjenta. Pośród reakcji przeciwprzeniesieniowych wyróżnić można poszczególne typy, które najszerzej można podzielić na realistyczne i „neurotyczne” (za: Kernberg, 1975).
W szerszym ujęciu, analiza reakcji przeciwprzeniesieniowych stanowi dla terapeuty istotną informację na temat wewnętrznego świata pacjenta i jest ważnym narzędziem pracy terapeutycznej. Im cięższa psychopatologia pacjenta, w tym większym stopniu jego przeniesienie determinuje reakcje przeciwprzeniesieniowe terapeuty, więc w praktyce analiza przeciwprzeniesienia stała się podstawowym narzędziem pozwalającym na głębokie rozumienie przeniesienia w pracy z pacjentami borderline (za: Kernberg, 1976).
Dwie odmiany przeciwprzeniesienia:
Jednym z psychoanalityków, rozwijających rozumienie przeciwprzeniesienia w szerszym ujęciu, był H.Racker, który wyróżnił dwie odmiany przeciwprzeniesienia:
- zgodne, w którym terapeuta identyfikuje się z aktualnym stanem „ja ”pacjenta, przeżywając uczucia zbliżone do tych, które przeżywa pacjent (np. może identyfikować się z depresyjnym „ja” pacjenta, gdy ten przeżywa żałobę)
- komplementarne, w którym terapeuta identyfikuje się z uczuciami, które pacjent spostrzega i wzbudza w innych osobach (np. może identyfikować się z odrzuconym, niepotrzebnym ja (self) w relacji do samowystarczalnego, omnipotentnego ja (self), z którym w przeniesieniu narcystycznym identyfikuje się pacjent).